Свети Иринеј еден од великите отци на Црквата се родил во Смирна. Бил ученик на смирненскиот епископ свети Поликарп. Свети Иринеј веќе на старост пишува: „јас живо помнам сè што ми раскажуваше Поликарп за своите беседи со Јован Богослов, којшто говорел за Иисуса Христа, за Неговите чудеса и учење. И, Поликарп верно ни предаваше сè она што беше чул од очевидецот на Словото на животот. Јас, по Божја милост, сето тоа го слушав со внимание и го запишав не на хартија, но во срцето си”.
Свети Иринеј бил ракоположен за презвитер од свети Поликарп и заедно со Потин проповедал во Галија (денешна Франција). Тие двајца свети мажи ставиле основи на црквите во Лион и Виена. Претрпеле страшни прогонства. Епископот Потин бил затворен и во затворот се упокоил. Свети Иринеј се спасил од тоа прогонство, и по смртта на Потин, лионските христијани го избрале за свој епископ.
Свети Иринеј Лионски го дал својот живот за Христа во последните години од вториот век, при царувањето на Септимиј Север (196 - 211). Во време на неговото епископство различни лажни толкувања на Светото Писмо внесувале смут помеѓу верните. Свети Иринеј напишал пет книги против ересите. Во нив јасно и красноречиво го изложува христијанското учење и ги побива лажните учители.
Излагање на апостолското предание
Воведна поука за взаемната поврзаност на Вистината, Верата и Животот (1 - 3)
1. Мил мој, Марцијан! Затоа што ја знам твојата ревност во подвизувањето во слава на Бога - а само тоа го води човека до вечниот живот - ја делам со тебе твојата радост и се молам, со тоа што се држиш цврсто за целината на верата, да му бидеш угоден на Бога, твојот Творец. Барем да можевме постојано да бидеме заедно и меѓусебно да си помагаме, и да си го олесниме овоземскиот живот, со тоа што ќе го исполневме со постојан разговор за полезните нешта!
Но, затоа што во сегашново време телесно сме разделени еден од друг, нема да пропуштам, онолку колку што можам, малку да поразговарам со тебе во писмена форма и накусо да ја изложам проповедта на Вистината, за да ја зацврстам твојата вера. Ова ти го испраќам како значаен ракопис за потсетување, за да можеш, со помош на малку, да постигнеш многу, и низ тоа малку, да ги сознаеш сите делови на телото на Вистината и во куса форма да ги примиш доказите за божествените нешта. Зашто тоа ќе вроди со твоето спасение, и сите оние кои верата ја исповедаат погрешно, ќе ги доведеш до тоа да се засрамат, а на секој што сака да сознае, ќе му го пренесеш со сета решителност нашето здраво и пречисто Слово (Тит. 2.8).
Оти, има само еден пат што е пристапен за сите што гледаат, осветлен од небеската светлина; но, многубројни, мрачни и спротивставени се патиштата на оние што не гледаат; а овој пат води во небеското царство, на тој начин што го обединува човека со Бога, додека оние другите водат кон смртта, со тоа што ги одвојуваат луѓето од Бога. Токму затоа за тебе, а и за сите оние што се грижат за сопственото спасение, е нужно непрекинато и цврсто и сигурно да го изведувате подвизувањето во верата, за да не дојде до тоа, станувајќи невнимателни и отпаѓајќи од патот, да се заглавите во материјалните страсти или, пак, погрешно водени, да го промашите вистинското.
2. Затоа што човекот е суштество составено од душа и тело, токму заради тоа за него е нужно и достојно да постои низ нив; но, бидејќи од обете настануваат погрешни чекори, затоа чистотата на телото е заштитното лековито средство, со чија помош човекот се воздржува од сите штетни нешта и од сите грешни дела, а исто и чистотата на душата, за да се сочува полнотата на верата во Бога, без да се додава или одзема нешто од неа. Зашто побожноста станува темна и тажна под влијание на валкањето и на нечистотијата на телото, но кога во душата ќе се вовлече лагата, таа бива повредена и извалкана и ја губи полнотата; наспроти тоа, кога Вистината во духот и чистотата во телото се постојани, тогаш таа се одржува во сета убавина и сета нејзина умереност.
Зашто каква полза од тоа, вистинското да се знае на збор, но да се опоганува телото и да се извршуваат делата на злото? Или, од друга страна, каква полза воопшто може да понуди чистотата на телото, кога во душата нема вистина? Оти, овие обете се радуваат една на друга и се обединуваат и се соборци во борбата да го доведат човека пред Бога. Токму затоа Светиот Дух вели низ устата на Давид: „Блажен е човекот што не престојува во собранието на безбожните“ (Пс. 1. 1) - а тоа е однесувањето на оној сој луѓе, кои не го познаваат Бога. Зашто, овие безбожници се оние кои не го слават Вистински Постоечкиот Бог. И, токму затоа Словото му вели на Мојсеј: „Јас Сум, Оној Којшто Сум“ (Исход 3. 14). Значи оние што не го слават Постоечкиот Бог се безбожниците. „Оној што не оди по патот на грешниците“ (Пс. 1.) - а грешниците се оние, кои поседуват познание за Бога, но не ја почитуваат Неговата заповед, што значи, тие се оние, кои го одбиваат и понижуваат Бога. Тој што не седел на столот на злосторниците (Пс.1.) - а злосторници се оние, кои не само себеси, туку и другите ги водат во пропаст со своето погрешно и искривоколчено учење, бидејќи столот е символ за училницата, а такви се, имено, сите еретици: тие седат на столот на злосторниците и ги водат во пропаст оние, кои го примаат отровот на нивното учење.
3. Токму за да не ни се случи вакво нешто, треба да го сочуваме непроменет канонот на верата и да ги исполнуваме заповедите на Господа, со тоа што веруваме во Бога и му изразуваме стравопочит, затоа што Тој е Господарот, и Го љубиме, но и затоа што Тој е Нашиот Отец. Ваквото однесување произлегува од верата, зашто „ако не верувате,“ вели Исаиј, „тогаш нема да разберете“ (Иса. 7. 9); а, верата ја овозможува вистината; оти верата се темели врз нештата кои верно постојат (спореди Евр.11. 1), за да можеме да веруваме во постоечкото (та онта), онакво какво што тоа е; и, со тоа што веруваме во она што е, како што тоа е секогаш, се држиме цврсто за довербата во Него. Но, бидејќи верата е вечниот темел на нашето спасение, затоа е нужно и значајно, нејзе да и посветиме многу грижа, за да се стекнеме со вистинско познание на она што е.
Но, токму верата е таа што ја овозможува ваквата грижа, како што во преданието говореа најстарите, учениците на Апостолите. Таа, пред сè, нè поучува да мислиме на тоа дека крштението го примивме за прошка на гревовите во Името на Бога Отецот и во Името на Иисуса Христа, Воплотениот и Умрениот и Воскреснатиот Син Божји, и во Светиот Дух Божји; и, на тоа дека крштението е печатот на Вечниот Живот и на повторното раѓање во Бога, та на таков начин да не бидеме деца на починати луѓе, туку на Вечниот и Непроменлив Бог; Вечното и Непроменливото да биде Бог и да стои високо над секој еден од создадените, и, Нему да му биде сè потчинето, а оние, Нему потчинетите, сите да станат Негова сопственост, за Господ да не владее со нешто различно, и на туѓо да биде Господар, туку на своето, и сè да ни биде Бог и токму затоа Господ да биде Севладетел и сè да биде од Бога.
Средиштето и нормата на христијанската вера: Бог Отец, Син и Дух во Нивната Троична свртеност кон луѓето (4 - 8)
4. Зашто, неопходно е ние создадените да имаме почеток на постоењето во некоја голема причина; а, Бог е почетокот на сè; затоа што Тој Самиот не е создаден од нешто друго, но од Него е сè постанато. И, заради тоа е нужно и достојно, најнапред да се исповеда дека единиот Бог, Отецот, е Оној, Кој сè создаде и оформи, и непостоечкото го приведе во постоечко, и Кој сè опфаќа, додека Самиот е недофатлив. (1.) Меѓу сето тоа, меѓутоа се наоѓа и овој нам соодветен свет и човекот во светот; тоа значи дека и овој свет е створен од Бога.
5. Тоа значи следново: еден Бог, Отец, Несоздаден, Невидлив, Творец на сè, над Кого нема никој друг Бог и по Него нема друг Бог; и, затоа што Бог е разумно (2.) суштество, токму затоа Тој Творението го створи низ Словото; и затоа што Бог е Дух, Тој сè украси со помош на Духот (3.). како што вели и Пророкот: „Со Словото на Бога е зацврстено небото, и со Неговиот Дух сета негова сила“ (Пс. 32. 6). Значи, токму затоа што Словото создава, што значи, твори живот и ја подарува способноста за постоење, додека Духот ги заповеда и твори разликите во силите, токму затоа основано и со право Словото се именува Син, Духот, меѓутоа, се именува Мудрост Божја. Од истите причини, сосем точно вели и Павел, неговиот Апостол: „Бог Отец, Кој постои над сè и во сè и во нас сите“ (Ефес. 4. 6). Зашто Отецот е над сè, но со сè е Словото, оти низ Него сè постана од Отецот, во нас сите меѓутоа е Духот Којшто извикува „Ава, Оче“ (Гал. 4. 6), и го вооружува човекот да ја постигне сличноста со Бога. Духот, имено, го покажува Словото и токму затоа Пророците пророкуваа за Синот Божји; но, Словото го обликува Духот, та затоа е Тоа Самото, Оној што говори низ Пророците и го води човекот до Отецот.
6. А, овој е канонот на нашата вера и темелот на зданието и цврстината на подвизувањето: Бог, Отец, Несоздаден, Недофатлив, Невидлив, Бог, Творец на сè; тоа е најпрвичната точка на нашата вера. Втората точка, меѓутоа, е Словото Божјо, Синот Божји, Иисус Христос, Нашиот Господар, Кој им се јави на Пророците соодветно на формата на нивното пророштво и соодветно на значајноста на заповедите на Отецот, преку Кого сè постана; Кој и на крајот на времињата, за да обедини и да доведе сè до совршенство, постана видлив и дофатлив, човек меѓу луѓето, за да ја уништи смртта и да го покаже животот и за да ја оствари заедницата во обединетоста помеѓу Бога и луѓето. И, третата точка е Светиот Дух, со чија помош Пророрците пророкуваа, а Отците ги учеа божествените вистини, додека праведните беа водени на патот на правдата, и Кој на крајот на времињата на еден нов начин се излеа Себеси врз човештвото на целата земја, со тоа што го возобнови човекот за Бога. (4.)
7. И, токму затоа крштението на нашето повторно раѓање се извршува низ овие три точки, со тоа што Бог Отецот нè помилува со повторното раѓање со посредството на Неговиот Син низ Светиот Дух. Зашто оние што во себе го носат духот Божји, биваат водени кон Словото, тоа значи кон Синот; но, Синот ги води кон Отецот, и Отецот им дозволува да ја примат Нераспадливоста. Значи, Словото Божјо не може да се види без Духот, а без Синот не може да се пристапи во близината на Отецот; оти познанието на Отецот е Синот, и познанието на Синот Божји е низ Светот Дух, но Духот, меѓутоа, го доделува Синот, соодветно на Неговата служба, според вољата на Отецот, на оние, на коишто Отецот сака и како што Отецот сака.
8. Духот, меѓутоа, го нарекува Отецот Севишен и Севладетел и Господар на силите, за да можеме ние да го познаеме Бога, дека Тој самиот е Творецот на небото и на земјата и на целиот свет, и Создател на ангелите и луѓето и Господар на сè, преку Кого сè постана и Кој сето тоа го исхранува; милостив, благодатен и милосрден, добар, праведен, Бог на сите, како на Евреите така и на незнабожците, на ист начин и на верните, но на верните како Отец. Зашто на крајот на времињата Тој го отвори Заветот на Синовството (5.); за Евреите, меѓутоа, Бог е Господар и Законодател, затоа што во средниот период, бидејќи човештвото го беше заборавило Бога, се беше оддалечило и отпаднало од Него, тој се послужи со законот, за тие да можат да разберат и увидат дека имаат еден Господар, Творец и Основател на светот, Кој го подарува здивот на животот и Кого треба да Го славиме дење и ноќе. За незнабожците, меѓутоа, Бог е Творец и Севладетел, истовремено и Хранител и Лебодарител и Цар и Судија; зашто никој не ќе може да го избегне Неговиот Суд, ниту Евреин, ниту незнабожец, ниту верникот што сторил грев, ниту ангел. Оние, меѓутоа, кои сега не се потпираат на Неговата добрина, тие Неговата сила ќе ја препознаат при Судот, како што вели блажениот Апостол: „Ти не размислуваш за тоа дека Божјата милост те присилува на покајание, туку со твојата тврдоглавост и со неспособноста за покајание на твоето срце, собираш гнев за денот на гневот и на Откровението на праведниот суд Божји, Којшто секому ќе му пресуди според неговите дела“ (Рим. 2. 4, 6). Тоа е Оној, Кој во законот се нарекува Бог на Авраама и Бог на Исака и Бог на Јакова, Бог на живите. Но, и покрај сето тоа севишноста и величината на токму овој Бог не може воопшто да се опише.
преводот од германски јазик на Др. Кица Б. Колбе, е од изданието:
Irenäus von Lyon
Epideixis Adversus Haereses Darlegung der apostolischen Verkündigung Gegen die Häresien I
Übersetzt und eingeleitet von Norbert Brox
Griechisch / Lateinisch / Deutsch
Edition Fontes Christiani
Herder Verlag 1993
Freiburg . Basel . Wien . Barcelona . Rom . New York